Bert Hellinger là ai, và vì sao tên ông còn được nhắc tới

Dương Minh Triết·7 phút đọc

Nói ngắn gọn: Bert Hellinger (1925–2019) là nhà trị liệu người Đức, từng là linh mục truyền giáo mười sáu năm ở Nam Phi, sau đó sáng lập phương pháp xếp đặt gia đình (Familienaufstellung) dựa trên “trật tự của tình yêu” gồm ba quy luật về chỗ đứng, thứ bậc và cân bằng cho-nhận. Phương pháp của ông được nhiều người yêu thích nhưng cũng gây tranh cãi vì thiếu cơ sở khoa học được kiểm chứng đầy đủ.

Bạn có bao giờ nghe ai đó nhắc đến “xếp đặt gia đình” hay “family constellation” trong một buổi chia sẻ về chữa lành, mà không rõ ý tưởng này đến từ đâu? Rất nhiều lần, người đứng sau nó là một cái tên: Bert Hellinger.

Tôi muốn kể cho bạn nghe về ông, không phải để tôn vinh tuyệt đối, cũng không phải để bác bỏ hoàn toàn. Chỉ là để bạn hiểu rõ hơn, trước khi tự quyết định mình muốn giữ lại điều gì từ di sản của ông.

Một cuộc đời đi qua chiến tranh trước khi đến với trị liệu

Bert Hellinger sinh năm 1925 tại Đức, mất năm 2019, thọ 94 tuổi. Ông lớn lên đúng vào giai đoạn nước Đức chìm trong thời kỳ Quốc xã, và khi còn là một thiếu niên, ông đã phải cầm súng ra trận, sau đó trở thành tù binh chiến tranh. Ít ai ngờ rằng người đàn ông từng đi qua những năm tháng khốc liệt ấy lại trở thành một linh mục Công giáo.

Ông dành mười sáu năm làm nhà truyền giáo tại Nam Phi, sống cùng cộng đồng người Zulu. Chính khoảng thời gian này để lại dấu ấn sâu trong cách ông sau này nhìn về gia đình: người Zulu có những nghi thức giải quyết xung đột đặt nặng sự hòa hợp cộng đồng và lòng tôn kính tổ tiên, khác hẳn cách nhìn cá nhân chủ nghĩa quen thuộc ở phương Tây.

Rời áo tu, bước vào tâm lý học

Đầu thập niên 1970, Hellinger rời chức linh mục và bắt đầu học tâm lý học một cách bài bản: phân tâm học, trị liệu Gestalt, phân tích giao dịch. Ông không dừng lại ở việc học theo khuôn mẫu có sẵn, mà dần trộn lẫn những gì học được từ tâm lý học phương Tây với trải nghiệm tâm linh ông từng chứng kiến ở châu Phi.

Từ sự pha trộn đó, ông phát triển một phương pháp riêng mà ông gọi là “Familienaufstellung”, tiếng Việt thường dịch là xếp đặt gia đình. Trong một buổi xếp đặt, người tham gia mời những người xa lạ đứng vào vị trí đại diện cho các thành viên trong gia đình mình. Theo quan sát của Hellinger, những người đại diện này đôi khi có những cảm xúc và phản ứng cơ thể trùng khớp một cách kỳ lạ với người thật mà họ chưa từng gặp, từ đó hé lộ những động lực ẩn giấu trong hệ thống gia đình.

Ba quy luật cốt lõi: trật tự của tình yêu

Toàn bộ phương pháp của Hellinger xoay quanh điều ông gọi là “trật tự của tình yêu”, gồm ba nguyên tắc: mỗi thành viên trong gia đình, dù còn sống hay đã mất, dù được nhắc đến hay bị lãng quên, đều xứng đáng có một chỗ đứng; thứ bậc theo thời gian sinh ra cần được tôn trọng, người đến trước có vị trí khác người đến sau; và giữa những người trưởng thành ngang hàng, cho và nhận cần cân bằng, còn giữa cha mẹ và con thì không cần cân bằng theo cách đó.

Tôi có viết riêng, chi tiết hơn nhiều, về cách áp dụng ba quy luật này vào mối quan hệ với cha mẹ trong bài ứng dụng 3 quy luật Hellinger để chữa lành cha mẹ. Nếu bạn muốn đọc thêm những câu nói cô đọng nhất của ông, tôi cũng gom lại trong bài những câu nói đáng suy ngẫm của Bert Hellinger.

Vì sao phương pháp của ông vừa được yêu thích, vừa bị tranh cãi

Không thể kể về Hellinger mà bỏ qua phần gây tranh cãi. Nhiều nhà tâm lý học chỉ ra rằng nền tảng lý thuyết ông dùng để giải thích vì sao người đại diện lại “cảm nhận được” cảm xúc của người thật, thứ ông gọi là “trường hiểu biết”, chưa có cách giải thích khoa học được kiểm chứng. Một số nhà phê bình cũng cho rằng ở những năm cuối đời, cách ông điều hành các buổi xếp đặt mang tính áp đặt, ít chỗ cho sự phản biện từ người tham gia.

Về mặt bằng chứng, bức tranh phức tạp hơn cách nhiều khóa học quảng cáo. Có một số nghiên cứu, trong đó có một thử nghiệm ngẫu nhiên tại Đại học Heidelberg với 208 người tham gia, và một tổng quan hệ thống năm 2021 gộp 12 nghiên cứu, cho thấy người tham gia khỏe mạnh cải thiện mức vừa về cảm nhận thuộc về trong gia đình mình. Nhưng cùng tổng quan đó cũng ghi nhận khoảng 5 đến 8% người tham gia gặp tác dụng phụ nhẹ đến vừa, và số lượng nghiên cứu chất lượng cao vẫn còn khiêm tốn.

Điều tôi giữ lại từ Hellinger

Với tôi, phần giá trị nhất trong di sản của Hellinger không nằm ở những buổi xếp đặt kịch tính, mà ở một câu hỏi rất giản dị ông để lại: bạn có đang cho cha mẹ mình, và cả những người đã khuất trong gia đình, một chỗ đứng xứng đáng trong câu chuyện cuộc đời mình không? Câu hỏi ấy không cần một buổi trị liệu đắt tiền để bắt đầu suy ngẫm.

Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn qua chính sách của ông, tôi có gợi ý vài cuốn đáng đọc trong bài top 5 sách hay của Bert Hellinger.

Câu hỏi thường gặp

Bert Hellinger còn sống không?

Không. Ông sinh năm 1925 và mất năm 2019, thọ 94 tuổi.

Xếp đặt gia đình của Hellinger có phải là liệu pháp tâm lý chính thống không?

Chưa được công nhận như một liệu pháp chính thống có bằng chứng mạnh. Có một số nghiên cứu cho kết quả tích cực mức vừa ở người khỏe mạnh, nhưng cũng có ghi nhận tác dụng phụ ở một tỉ lệ người tham gia, và nền tảng lý thuyết của phương pháp còn bị nhiều nhà khoa học đặt câu hỏi.