Chữa lành đứa trẻ bên trong là gì và vì sao ai cũng cần đi qua hành trình này

Dương Minh Triết·8 phút đọc

Có lúc bạn phản ứng dữ dội với một lời góp ý rất nhẹ nhàng, hay tổn thương suốt nhiều ngày vì một câu nói vô tình, dù chính bạn cũng thấy phản ứng đó hơi quá. Trong phần lớn trường hợp, người đang phản ứng không hẳn là bạn của hiện tại, mà là một đứa trẻ bên trong bạn, người từng bị tổn thương và chưa từng được chữa lành.

Nói ngắn gọn: chữa lành đứa trẻ bên trong nghĩa là nhận ra và an ủi phần cảm xúc thời thơ ấu vẫn đang ảnh hưởng đến phản ứng của bạn hôm nay, để những phản ứng ấy dần dịu lại và bạn sống nhẹ nhàng hơn.

Đứa trẻ bên trong là gì?

“Đứa trẻ bên trong” (inner child) là phần ký ức, cảm xúc và niềm tin hình thành từ thời thơ ấu, giai đoạn ta còn quá nhỏ để hiểu và xử lý những tổn thương mình gặp phải: một lần bị la trước mặt bạn bè, một lần thấy mình không được yêu bằng anh chị em, một lần cố gắng rất nhiều nhưng không ai công nhận. Những trải nghiệm ấy không biến mất khi ta lớn lên. Chúng được cất giữ trong tiềm thức, và âm thầm điều khiển cách ta yêu, cách ta làm việc, cách ta phản ứng với thế giới suốt nhiều năm sau.

Tôi muốn nói rõ một điều trước khi đi tiếp. Đây là cách nói ẩn dụ, ra đời từ Carl Jung rồi được Charles Whitfield phổ biến rộng từ cuối thập niên 1980, không phải một chẩn đoán y khoa hay một vùng não đã được đo đếm chính xác. Với rất nhiều người, kể cả tôi, hình ảnh đó vẫn hữu ích để chạm vào cảm xúc mà lý trí một mình không chạm tới được.

Vì sao đứa trẻ bên trong lại quan trọng đến vậy

Trong hơn 10 năm đồng hành cùng học viên, tôi nhận ra một điều lặp đi lặp lại: rất nhiều người cố sửa hành vi của mình bằng ý chí, cố bình tĩnh hơn, tự tin hơn, bớt ghen tuông, bớt sợ hãi, nhưng chỉ giữ được một thời gian ngắn rồi lại quay về như cũ. Lý do rất đơn giản: họ đang cố thay đổi ngọn, trong khi gốc rễ nằm ở một đứa trẻ bên trong chưa từng được ôm ấp và lắng nghe. Khi đứa trẻ ấy vẫn mang nỗi sợ bị bỏ rơi, nó khiến bạn bám víu trong các mối quan hệ. Khi nó vẫn mang niềm tin mình không đủ giỏi, nó khiến bạn tự phá hỏng những cơ hội tốt ngay khi chúng đến gần. Chữa lành đứa trẻ bên trong, vì vậy, không phải là khái niệm chữa lành cho vui, mà là bước nền tảng để bất kỳ thay đổi nào khác có thể thật sự bền vững. Tôi có viết riêng một bài về cách nhận ra và vỗ về đứa trẻ bên trong nếu bạn muốn đọc thêm.

Vết thương ấy hiếm khi đến từ một biến cố lớn

Nhiều người nghĩ chỉ bạo hành hay biến cố nặng mới để lại đứa trẻ tổn thương. Thực tế phần lớn những gì tôi thấy nơi học viên đến từ những điều rất nhỏ, lặp lại qua năm tháng: một cảm xúc bị gạt sang bên vì chuyện nhỏ khóc gì, một lời so sánh với anh chị, một gia đình xáo trộn mà không ai giải thích cho đứa trẻ hiểu. Dữ liệu tại Mỹ cho thấy đây là chuyện phổ biến, không phải ngoại lệ: khoảng hai phần ba người trưởng thành từng có ít nhất một trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu. Từng cái một, những điều ấy có vẻ không đáng gì, nhưng cộng dồn qua năm tháng, chúng dựng nên một niềm tin thầm lặng: mình phải tự lo, không ai đứng về phía mình đâu. Niềm tin ấy đôi khi không chỉ đến từ tuổi thơ của bạn, mà từ những khuôn mẫu cảm xúc truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình, điều tôi nhắc kỹ hơn trong bài mô thức gia tộc. Xem thêm các dạng tổn thương phổ biến trong bài 4 vết thương tuổi thơ phổ biến và cách nhận diện.

Vì sao bạn cứ lặp lại cùng một kiểu phản ứng trong tình yêu

Các nhà nghiên cứu về gắn bó, từ Bowlby đến Ainsworth, cho rằng cách một đứa trẻ được chăm sóc sớm tạo ra một xu hướng gắn bó, tiếp tục xuất hiện trong các mối quan hệ trưởng thành. Nhưng gắn bó là một phổ liên tục, không phải chiếc hộp cố định, và nghiên cứu dài hạn cho thấy nó có thể thay đổi theo thời gian. Việc bạn hay lo khi người yêu chậm nhắn tin không phải là bản án, mà là dấu hiệu để nhìn lại đứa trẻ từng sợ bị bỏ lại trong bạn.

Ba bước đầu tiên để bắt đầu

Nhận diện, không phán xét. Khi một cảm xúc mạnh xuất hiện, hãy dừng lại và hỏi: cảm xúc này có quen thuộc không, mình từng cảm thấy y như vậy khi nào chưa. Chỉ cần nhận ra, không cần phán xét bản thân.

Cho phép cảm nhận. Phần lớn chúng ta được dạy phải mạnh mẽ, phải kìm nén cảm xúc. Nhưng cảm xúc không được cảm nhận trọn vẹn sẽ không biến mất, nó chỉ ẩn sâu hơn. Một cách thực hành tôi hay gợi ý là khoảng dừng tự trắc ẩn, chỉ mất năm phút: gọi tên cảm xúc đang có, nhắc mình rằng ai cũng có lúc như vậy, rồi đặt tay lên ngực và nói với chính mình một câu tử tế, theo bài tập từ nghiên cứu về lòng tự trắc ẩn.

Đồng hành, đừng chữa lành một mình. Có những tầng tổn thương quá sâu để tự mình gỡ ra, đặc biệt khi chúng gắn với mô thức gia đình nhiều thế hệ. Một người đồng hành có phương pháp sẽ tạo khác biệt thật sự, và điều đó không có nghĩa là đổ hết trách nhiệm cho cha mẹ. Bạn hoàn toàn có thể vừa hiểu vì sao cha mẹ mình từng như vậy, vừa chữa lành cho chính mình, như tôi chia sẻ trong bài không đổ lỗi cho cha mẹ, bạn vẫn có thể lành.

Câu hỏi thường gặp

Chữa lành đứa trẻ bên trong mất bao lâu?

Không có mốc thời gian cố định. Có người nhẹ lòng sau vài lần thực hành, có người cần đồng hành lâu hơn. Điều quan trọng là bắt đầu, không phải hoàn thành thật nhanh.

Tự chữa lành đứa trẻ bên trong tại nhà có được không?

Với phản ứng ở mức vừa phải, bạn có thể tự thực hành nhận diện và tự trắc ẩn như trong bài. Với tổn thương sâu hoặc dấu hiệu đã nêu ở phần lưu ý, nên có chuyên gia đồng hành.

Đứa trẻ bên trong có phải là điều đã được khoa học chứng minh?

Tôi nói thẳng: “đứa trẻ bên trong” tự nó là một ẩn dụ trị liệu, do bác sĩ tâm thần Charles Whitfield đặt tên trong cuốn Healing the Child Within, chưa phải một thực thể đã được đo lường bằng nghiên cứu đối chứng. Nhưng những gì ẩn dụ này mô tả lại đứng trên nền tảng khoa học khá vững: nghiên cứu ACE của CDC theo dõi hàng chục nghìn người cho thấy trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe và hành vi khi trưởng thành, lý thuyết gắn bó (gắn liền với công trình tổng quan của R.C. Fraley) giải thích vì sao khuôn mẫu cảm xúc hình thành từ nhỏ cứ lặp lại trong các mối quan hệ sau này, và một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013 của Neff và Germer cho thấy thực hành tự trắc ẩn, công cụ chính khi bạn “chăm sóc đứa trẻ bên trong”, thật sự làm giảm đau khổ cảm xúc. Nói cách khác: cái tên là ẩn dụ, nhưng cơ chế đứng sau nó có căn cứ thật.