Tha thứ cho cha mẹ, bắt đầu từ sự thấu hiểu

Dương Minh Triết·7 phút đọc

Có thể bạn từng đang đứng rửa chén, điện thoại rung lên, trên màn hình là chữ “Mẹ”. Chưa kịp nghe máy, vai bạn đã co lại, ngực hơi thắt.

Bạn thương mẹ. Bạn cũng đau vì mẹ. Cả hai điều ấy cùng có thật, và bạn không sai khi mang cả hai.

Khi nói về cha mẹ, thường có hai kiểu người. Một người kể về tuổi thơ với cơn giận còn nguyên. Người kia vội nói: “Bố mẹ nào chẳng thương con, tôi tha thứ hết rồi”, vậy mà mỗi lần nhắc đến mẹ, vai họ vẫn co lại. Cả hai đều đang đau, chỉ theo hai hướng ngược nhau. Bài viết này dành cho bạn, nếu bạn đang tự hỏi: phải tha thứ cho cha mẹ thì mới lành được sao?

Câu trả lời ngắn của tôi là không bắt buộc. Tha thứ cho cha mẹ là một hành trình, không phải một mệnh lệnh. Bạn có thể lành tổn thương từ cha mẹ qua ba chặng: hiểu, nhận lấy phần chăm sóc mình từ hôm nay, rồi kết nối hoặc giữ một khoảng cách lành mạnh. Tha thứ có thể đến giữa đường, cũng có thể chưa đến, và bạn vẫn là một người tử tế.

Hai chỗ dễ mắc kẹt khi nhìn lại tổn thương từ cha mẹ

Chỗ thứ nhất là đổ lỗi: nhận ra cha mẹ từng làm mình đau là bước cần thiết và can đảm, nhưng nếu dừng ở đó, mình sẽ cứ đợi một lời xin lỗi, một sự bù đắp, và chìa khóa đời mình vẫn nằm trong tay người khác. Chỗ thứ hai là tha thứ vội, khi nhiều người được dạy rằng giận cha mẹ là bất hiếu nên bước thẳng qua nỗi đau để đến chữ bao dung. Sự tha thứ bị ép ra như vậy giống một chiếc áo đẹp khoác lên vết thương chưa lành: bên ngoài yên ổn, bên trong vẫn nhức.

Nhiều nhà nghiên cứu về gắn bó cho rằng “trò chơi đổ lỗi” cho cha mẹ không giúp ích nhiều, vì kiểu gắn bó linh hoạt hơn cách mạng xã hội thường mô tả. Phân tích gộp của Fraley (2002) cũng cho thấy gắn bó từ nhỏ đến lớn chỉ ổn định ở mức vừa phải, nghĩa là vẫn còn đổi thay được. Tuổi thơ để lại dấu, nhưng không đóng khung cả đời bạn.

Hiểu: cha mẹ mình cũng từng là một đứa trẻ

Nhiều cha mẹ của thế hệ chúng ta lớn lên giữa chiến tranh, thiếu thốn, nơi nói ra cảm xúc là điều xa xỉ. Họ nuôi con bằng những gì họ có, và đôi khi thứ họ có nhiều nhất là nỗi sợ.

Một số nghiên cứu theo dõi các bà mẹ từ trước khi sinh con về tuổi thơ của chính họ cho thấy: những người mẹ từng có tuổi thơ khó khăn nhưng có khả năng phản tư tốt, hiểu được vì sao mình và cha mẹ mình từng cảm thấy và hành xử như vậy, thì con của họ được bảo vệ tốt hơn khỏi kiểu gắn bó bất an. Gắn bó của cha mẹ liên quan đến gắn bó của con, nhưng còn một phần lớn chưa giải thích được, gọi là “khoảng trống truyền dẫn”, chỗ con người vẫn còn quyền lựa chọn. Điều này tôi từng viết trong bài mô thức gia tộc và bài sang chấn tâm lý có di truyền không.

Hiểu cha mẹ không có nghĩa là bào chữa cho họ: một người cha từng bị đánh khi nhỏ vẫn phải chịu trách nhiệm khi ông đánh con. Sự hiểu chỉ giúp mình thấy rằng chuyện đã xảy ra không chứng minh bạn không đáng được yêu.

Chăm sóc vết thương từ hôm nay, không nhận lỗi cho hôm qua

Trong bốn tâm thế tôi vẫn chia sẻ với học viên, tâm thế đầu tiên là chịu trách nhiệm 100%, không đổ lỗi.

Không đứa trẻ nào có lỗi khi bị bỏ mặc hay bị đánh. Trách nhiệm tôi nói đến là trách nhiệm với việc chữa lành, tính từ hôm nay. Người tự trách nói: “Lớn rồi mà chưa vượt qua được, mình thật yếu đuối.” Người biết chăm sóc mình nói: “Mình đang đau, và mình sẽ học cách ở bên nỗi đau này.”

Vì thế, với tâm thế thứ hai là tình yêu vô điều kiện, tôi mời bạn bắt đầu từ chính mình, cũng là cốt lõi của việc chữa lành đứa trẻ bên trong. Người có lòng tự trắc ẩn cao thường ít lo âu, trầm cảm và căng thẳng hơn, dù đây mới là tương quan, chưa phải nhân quả. Chương trình Mindful Self-Compassion tám tuần của Neff và Germer (2013) cho thấy sự tử tế với chính mình là điều có thể học dần.

Tha thứ cho cha mẹ là một hành trình, không phải mệnh lệnh

Tâm thế thứ ba là tha thứ. Tôi đặt nó sau sự hiểu và sau lòng tử tế với chính mình, vì tha thứ cần một chỗ đứng vững để nảy mầm.

Phân tích gộp của Wade, Worthington và cộng sự (2014), tổng hợp 53 kết quả sau can thiệp với 2.323 người, cho thấy các chương trình hỗ trợ tha thứ có hiệu quả, và càng dành nhiều thời gian thì mức tha thứ càng cao. Một chương trình can thiệp khác qua sáu buổi cũng ghi nhận nhóm tham gia giảm căng thẳng và giận dữ.

Tha thứ không có nghĩa là quên, và không bắt buộc phải hòa giải. Với những gì từng là bạo hành hay xâm hại, an toàn của bạn luôn đứng trước hết. Bạn có thể tha thứ trong lòng mà vẫn giữ khoảng cách, hoặc chưa tha thứ, và điều đó không khiến bạn kém tử tế đi.

Năm bước tôi đồng hành cùng học viên

Khi một người thấy mình sẵn sàng, tôi đi cùng họ qua năm bước. Bước một là đối diện với nỗi đau, gọi tên điều đã xảy ra, không giảm nhẹ cũng không thổi phồng. Bước hai là ôm lấy nỗi đau ấy, để cơn giận và nỗi buồn được có mặt trong cơ thể, thay vì chỉ kể lại bằng lý trí.

Bước ba là biết ơn, và mong bạn đừng vội hiểu: không ai cần biết ơn vì mình bị tổn thương, lòng biết ơn ở đây chỉ dành cho chính bạn, vì đã đi qua những năm tháng ấy. Bước bốn là buông bỏ. Bước năm là thoát khỏi, khi câu chuyện cũ không còn giật dây phản ứng của bạn hôm nay.

Năm bước này hiếm khi đi một mạch, quay lại bước đầu nhiều lần là chuyện bình thường. Trong trị liệu lâm sàng có kỹ thuật viết lại hình ảnh ký ức (imagery rescripting), được ghi nhận hiệu quả với ký ức đau, nhưng với sang chấn nặng, kỹ thuật ấy cần nhà trị liệu có chuyên môn dẫn dắt, bạn đừng tự làm một mình.

Kết nối, hoặc một khoảng cách lành mạnh

Chặng thứ ba là kết nối. Với người này, đó là một bữa cơm cùng mẹ, lần đầu không phải gồng mình. Với người khác, đó là quay về với chính mình, xây những mối quan hệ an toàn mới, còn với cha mẹ thì giữ một ranh giới rõ ràng. Mối quan hệ với bố mẹ sau này là lựa chọn của bạn, không phải thước đo xem bạn đã lành hay chưa. Tâm thế thứ tư là phụng sự: khi đã chăm được vết thương của mình, người ta thường tự nhiên muốn trao đi điều mình từng thiếu, cho con cái và người đi sau.

Trong các buổi coaching, tôi thường gặp những học viên đi qua đúng vòng xoay ấy: có giai đoạn giận còn nguyên, có giai đoạn vội khoác lên một sự tha thứ chưa thật. Điều giúp họ chuyển sang hiểu, hoặc chọn một ranh giới rõ ràng, thường là lúc họ ngừng hỏi “ai đúng ai sai” và bắt đầu hỏi “mình cần gì để nhẹ hơn”.

Một thực hành nhỏ: lá thư không gửi

Bài tập này dựa trên phương pháp viết biểu đạt. Nhiều nghiên cứu cho thấy viết ra cảm xúc có tác dụng thật, dù nhỏ, như một điểm tựa để bám vào.

1. Chọn một kỷ niệm với cha hoặc mẹ khiến bạn khó chịu ở mức vừa phải, đừng chọn ký ức đau nhất.
2. Dành 15 đến 20 phút viết thư cho người ấy, kể cả điều chưa từng dám nói.
3. Viết thêm vài dòng bằng giọng một người lớn tử tế gửi đứa trẻ năm ấy: khi đó, em cần được nghe điều gì?
4. Đừng gửi thư. Cất đi, đọc lại sau vài ngày, hoặc đốt đi nếu bạn muốn.
5. Nếu cảm xúc dâng lên quá sức, hãy dừng lại, thở chậm, gọi tên vài đồ vật quanh phòng để quay về hiện tại. Nếu nhiều ngày sau vẫn thấy tệ hơn, hãy tìm người hỗ trợ.

Chữa lành không đòi bạn kết tội cha mẹ, cũng không bắt bạn tha thứ ngay. Nó chỉ mời bạn quay về, ngồi xuống bên đứa trẻ trong mình bằng sự dịu dàng của một người lớn. Bạn không phải đi một mình.

Câu hỏi thường gặp

Tha thứ cho cha mẹ có nghĩa là phải hòa giải không?

Không. Tha thứ không có nghĩa là quên, và không bắt buộc phải hòa giải. Với những gì từng là bạo hành hay xâm hại, an toàn của bạn đứng trước hết. Bạn có thể tha thứ trong lòng mà vẫn giữ khoảng cách.

Chưa tha thứ được cho bố mẹ thì có sao không?

Không sao đâu. Tha thứ được nuôi lớn dần. Phân tích gộp của Wade, Worthington và cộng sự (2014) cho thấy càng dành nhiều thời gian cho hành trình này, mức tha thứ càng cao. Chưa tha thứ không khiến bạn kém tử tế đi.

Chịu trách nhiệm có phải là tự nhận lỗi về tổn thương thời thơ ấu?

Không. Không đứa trẻ nào có lỗi khi bị bỏ mặc hay bị đánh. Trách nhiệm ở đây là chăm sóc cho việc chữa lành, tính từ hôm nay.